Infrasonic sound
ସଂଜ୍ଞା (Definition):
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର କମ୍ପନାଙ୍କ (Frequency) ୨୦ ହର୍ଜ (20 Hz) ରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଇନଫ୍ରାସୋନିକ୍ ବା ଅବଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ।
ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ:
- ମଣିଷ କାନକୁ ଶୁଭେ ନାହିଁ: ମଣିଷ କେବଳ ୨୦ Hz ରୁ ୨୦,୦୦୦ Hz ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ। ତେଣୁ ଆମେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣିପାରୁ ନାହିଁ । Odisha Board Textbooks ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଏଣ୍ଟ।
- ଉତ୍ସ (Sources):
- ଭୂମିକମ୍ପ ପୂର୍ବରୁ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ପ୍ରକାରର କମ୍ପନାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
- ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ ବିସ୍ଫୋରଣ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଢେଉରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
- ତିମି ମାଛ (Whales) ଏବଂ ହାତୀମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଇନଫ୍ରାସୋନିକ୍ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ଏକ ବିଶେଷ ଉଦାହରଣ:
ଗଣ୍ଡା (Rhinoceros) ପ୍ରାୟ ୫ Hz କମ୍ପନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନଫ୍ରାସୋନିକ୍ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି ପରସ୍ପର ସହ କଥା ହୋଇଥାନ୍ତି। ଭୂମିକମ୍ପ ସମୟରେ କିଛି ପଶୁପକ୍ଷୀ ବ୍ୟତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି କାରଣ ସେମାନେ ଏହି କମ୍ପନକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି।
Ultrasonic Sound
ସଂଜ୍ଞା (Definition):
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର କମ୍ପନାଙ୍କ (Frequency) ୨୦,୦୦୦ Hz (୨୦ kHz) ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ବା ପରାଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ ।
ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି: ମଣିଷ କାନ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ କୁକୁର, ବାଦୁଡ଼ି ଏବଂ ଡଲଫିନ୍ ପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣିପାରନ୍ତି ।
- ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି: ଏହାର କମ୍ପନାଙ୍କ ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଜଳ କିମ୍ବା କଠିନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ଗତି କରିପାରେ ।
ବ୍ୟବହାର (Applications):
୧. ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ: ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଯେଉଁ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ସଫା କରିବା କଷ୍ଟକର (ଯଥା: ସ୍ପାଇରାଲ୍ ଟ୍ୟୁବ୍), ସେଠାରେ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ମଇଳା ସଫା କରାଯାଏ ।
୨. ଧାତବ ପରୀକ୍ଷା: ବଡ଼ ବଡ଼ ଅଟ୍ଟାଳିକା ବା ପୋଲରେ ବ୍ୟବହୃତ ଧାତୁ ଖଣ୍ଡ ଭିତରେ କୌଣସି ଫାଟ (Crack) ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହି ତରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୩. ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ (Echocardiography): ହୃଦୟର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
୪. ଅଲଟ୍ରାସୋନୋଗ୍ରାଫି (USG): ଶରୀରର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗ (ଯଥା: ଯକୃତ, ପିତ୍ତକୋଷ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ) ର ଚିତ୍ର ନେବା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୫. ବାଦୁଡ଼ିର ଗତିପଥ: ବାଦୁଡ଼ି ରାତିରେ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ଶିକାର ଧରିବା ସହ ନିଜର ଗତିପଥ ସ୍ଥିର କରେ ।
୨. ଧାତବ ପରୀକ୍ଷା: ବଡ଼ ବଡ଼ ଅଟ୍ଟାଳିକା ବା ପୋଲରେ ବ୍ୟବହୃତ ଧାତୁ ଖଣ୍ଡ ଭିତରେ କୌଣସି ଫାଟ (Crack) ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହି ତରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୩. ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ (Echocardiography): ହୃଦୟର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
୪. ଅଲଟ୍ରାସୋନୋଗ୍ରାଫି (USG): ଶରୀରର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗ (ଯଥା: ଯକୃତ, ପିତ୍ତକୋଷ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ) ର ଚିତ୍ର ନେବା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୫. ବାଦୁଡ଼ିର ଗତିପଥ: ବାଦୁଡ଼ି ରାତିରେ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ଶିକାର ଧରିବା ସହ ନିଜର ଗତିପଥ ସ୍ଥିର କରେ ।
ଅଲଟ୍ରାସୋନୋଗ୍ରାଫି (USG)
କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀ (How it Works)
୧. ତରଙ୍ଗ ପ୍ରେରଣ: ଏକ ବିଶେଷ ଯନ୍ତ୍ର (Transducer) ସାହାଯ୍ୟରେ ଶରୀର ମଧ୍ୟକୁ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ପଠାଯାଏ।
୨. ପ୍ରତିଫଳନ: ଏହି ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ (ଯଥା: ଯକୃତ, ବୃକକ) କିମ୍ବା ଟିସୁ ସହ ବାଡ଼େଇ ହୋଇ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଅନ୍ତି।
୩. ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପ୍ରତିଫଳିତ ତରଙ୍ଗ ବା ପ୍ରତିଧ୍ୱନିକୁ ଯନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସଙ୍କେତରେ ପରିଣତ କରି ମନିଟରରେ ଚିତ୍ର (Sonogram) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
୨. ପ୍ରତିଫଳନ: ଏହି ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ (ଯଥା: ଯକୃତ, ବୃକକ) କିମ୍ବା ଟିସୁ ସହ ବାଡ଼େଇ ହୋଇ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଅନ୍ତି।
୩. ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପ୍ରତିଫଳିତ ତରଙ୍ଗ ବା ପ୍ରତିଧ୍ୱନିକୁ ଯନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସଙ୍କେତରେ ପରିଣତ କରି ମନିଟରରେ ଚିତ୍ର (Sonogram) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବହାର (Key Uses)
- ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗ ପରୀକ୍ଷା: ଯକୃତ (Liver), ପିତ୍ତକୋଷ (Gall bladder), ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas) ଏବଂ ବୃକକ (Kidney) ଭଳି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି ଅସ୍ୱାଭାବିକତା ବା ରୋଗ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
- ପଥର ଚିହ୍ନଟ: ବୃକକ କିମ୍ବା ପିତ୍ତକୋଷରେ ଥିବା ପଥର (Stones) ର ଅବସ୍ଥିତି ଜାଣିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
- ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ଯତ୍ନ: ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଶିଶୁର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଜନ୍ମଗତ ଦୋଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏହା ସବୁଠାରୁ ନିରାପଦ ପଦ୍ଧତି।
- ଏକୋକାର୍ଡିଓଗ୍ରାଫି: ହୃଦୟର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
- Sonic Boom
- ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ Sonic Boom (ସୋନିକ୍ ବୁମ୍) ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ଅତି ତୀବ୍ର ଏବଂ ବିସ୍ଫୋରକ ଶବ୍ଦ, ଯାହା ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ (ଯଥା: ଯୁଦ୍ଧ ବିମାନ) ଶବ୍ଦର ବେଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବେଗରେ ଗତି କରିଥାଏ
- ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:
- ସଂଜ୍ଞା: ଯେତେବେଳେ ଏକ ବିମାନ ସୁପରସୋନିକ୍ ବେଗ (Supersonic Speed) ବା ଶବ୍ଦର ଗତିଠାରୁ ଅଧିକ ଜୋରରେ ଉଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଶକ୍ ପ୍ରବାହ (Shock Waves) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
- ଅନୁଭୂତି: ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଠିକ୍ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିସ୍ଫୋରଣ ବା ବଜ୍ରପାତର ଗର୍ଜନ ପରି ହୋଇଥାଏ।
- କାରଣ: ବାୟୁରେ ଚାପର ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଜନ୍ମ ନିଏ। ଅନେକ ସମୟରେ ଏହି ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତା ଏତେ ଅଧିକ ଥାଏ ଯେ ଏହାଦ୍ୱାରା ଘରର କାଚ ଝରକା ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇପାରେ
Echocardigraphy
ହୃଦୟର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୀତି: ଏହା ମଧ୍ୟ 'ଧ୍ୱନିର ପ୍ରତିଫଳନ' ବା ପ୍ରତିଧ୍ୱନି (Echo) ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ।
- ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏକ ଟ୍ରାନ୍ସଡ୍ୟୁସର ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗକୁ ହୃଦୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ (ଯଥା: ବାଲ୍ଭ, କୋଠରୀ) ମଧ୍ୟକୁ ଛଡ଼ାଯାଏ । ସେହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଫେରିଥିବା ତରଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କମ୍ପ୍ୟୁଟର ମନିଟରରେ ହୃଦୟର ଏକ ଚଳନ୍ତି ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । Odisha Board Physical Science Textbooksରେ ଏହାକୁ ହୃଦୟର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଚିତ୍ର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବହାର:
- ହୃଦୟର ଗଠନ: ହୃଦୟର ଆକାର ଏବଂ ଏହାର କାନ୍ଥର ମୋଟେଇ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପାଇଁ ।
- ବାଲ୍ଭ (Valve) ପରୀକ୍ଷା: ହୃଦୟର ବାଲ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ଖୋଲୁଛି କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହେଉଛି କି ନାହିଁ ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ।
- ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ: ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହର ବେଗ ଏବଂ ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ।
Post a Comment